Bescherming tegen winterkou is een mensenrecht, stelt juridische analyse

Nu gemeenten op verschillende plekken in Nederland de winterkoudeopvang weer hebben geopend, verschilt de bescherming van mensen die buiten slapen nog altijd sterk per gemeente. Wanneer gaat de opvang open, en weer dicht? Wie krijgt er toegang? En moeten mensen overdag weer de straat op?

 

In opdracht van de Pauluskerk Rotterdam in samenwerking met Netwerk DAK heeft advocatenkantoor Stichting PILP onderzocht welke mensenrechtelijke normen van toepassing zijn op de winteropvang. De juridische verkenning maakt duidelijk dat bescherming tegen winterkou geen gunst is, maar een verplichting die voortvloeit uit internationale mensenrechtenverdragen.

Het rapport De Winterkouderegeling – een mensenrechtelijke verkenning bouwt voort op het landelijke onderzoek In de kou gelaten – de praktijk van de Winterkouderegeling in Nederland van maart 2026. Dat onderzoek liet zien dat mensen die buiten slapen te maken kunnen krijgen met gesloten deuren, financiële drempels of opvang die alleen ’s nachts beschikbaar is.

“Bescherming van dakloze personen tegen winterkou is geen gunst die gemeenten naar eigen inzicht kunnen verlenen. Het is een verplichting die voortvloeit uit internationale mensenrechtenverdragen. Daaruit volgt een duidelijke menselijke én juridische ondergrens“, zegt advocaat Rosa Beets van Stichting PILP.

Een laatste humanitair vangnet

Nederland kent geen landelijke wettelijke regeling voor winteropvang. Gemeenten bepalen grotendeels zelf wanneer de winterkouderegeling ingaat en wie daar toegang toe krijgt. Mensen kunnen daardoor soms pas bij strenge vorst terecht in de opvang, moeten overdag weer naar buiten of worden geconfronteerd met een gebrek aan plekken. Langdurige blootstelling aan kou kan leiden tot ernstige gezondheidsproblemen. De afgelopen jaren zijn in Nederland dakloze mensen overleden of ernstig gewond geraakt door winterse omstandigheden.

“Voor iemand die buiten slaapt, is de vraag heel concreet: waar kan ik vannacht terecht, en moet ik morgenochtend weer de kou in? Juist het laatste humanitaire vangnet zou betrouwbaar moeten zijn“, zegt Martijn van Leerdam, predikant-directeur van de Pauluskerk in Rotterdam.

De winteropvang als kanarie in de kolenmijn

De winterkouderegeling legt niet alleen de tekortkomingen van de winteropvang bloot, maar ook die van het bredere systeem rond dakloosheid. Mensen vallen tussen regels, loketten en verantwoordelijkheden door.

“De winterkouderegeling is de kanarie in de kolenmijn. Onze inloophuizen en straatpastores ontmoeten dagelijks mensen die nergens terechtkunnen en zien hoe mensonwaardig dat is. De winteropvang is een laatste redmiddel, geen oplossing voor dakloosheid. Een eigen thuis moet het doel blijven“, zegt Veerle Rooze, directeur van Netwerk DAK.

Vijf aanbevelingen voor menswaardige winteropvang

Stichting PILP onderzocht welke mensenrechtelijke normen gelden bij bescherming tegen winterse omstandigheden, en doet vijf aanbevelingen voor een mensenrechtelijk toereikende winteropvang:

  • Beschikbaarheid gedurende de hele winterperiode, niet alleen bij een bepaalde temperatuur.
  • Bescherming overdag én ’s nachts.
  • Toegang voor iedereen die bescherming nodig heeft, zonder onredelijke financiële drempels.
  • Voldoende opvangplekken.
  • Basale kwaliteit, waaronder warmte, sanitair, drinkwater, hygiëne en veiligheid.

Oproep aan de Tweede Kamer: landelijke afspraken nodig

Op 11 november 2026 spreekt de Tweede Kamer tijdens een commissiedebat over dakloosheid. De Pauluskerk en Netwerk DAK roepen de Kamer op om daarbij nadrukkelijk aandacht te besteden aan zowel dit mensenrechtelijke kader voor bescherming tegen winterkou als aan structurele oplossingen om dakloosheid te voorkomen en mensen perspectief te bieden op een eigen thuis.

De organisaties erkennen dat gemeenten voor complexe uitvoeringsvragen staan rond locaties, capaciteit, personeel en financiering van de WKR. Juist daarom zijn landelijke afspraken nodig. De mensenrechtelijke verkenning biedt daarvoor een internationaal juridisch kader en concrete aanknopingspunten voor verbetering.

Rapport

De Winterkouderegeling – een mensenrechtelijke verkenning  is geschreven door mr. R. Beets en mr. K. Meiring van Stichting PILP, in opdracht van de Pauluskerk in samenwerking met Netwerk DAK. Lees het rapport hier. 

Afbeelding: Kim van de Wetering voor WKR Savannahweg Utrecht